Skip to content

Ubuntu Harmony in Dragash

Last weekend the Innovations Lab Kosovo organized the first-ever iInnovate Camp in Kosovo`s most remote area Dragas. Around thirty pre-selected participants have worked intensively in thirteen different projects over a weekend. The outcomes were fantastic and we blogged about the camp here. This time, I want to share a nice side story from the Camp.

Participants at the iInnovate Camp come from the remote and isolated villages of Prizren and Dragas (with few exceptions). Therefore, the expectations were adjusted accordingly – we didn`t expect to find the new Stallman or Zuckerberg over there. But, I found something else; something inspiring that convinced me that the work we are doing here at the Innovations Lab with our partners is absolutely eye-opening.

iInnovate Camp

I was hanging around with the youth working in groups in a big hall where the camp was taking place, and trying to explore in more details the ideas they were working, and potentially help them if needed. While, I was moving from one group to another, I noticed that two young guys were using Ubuntu. At first, I was blown away from happiness watching them working on Ubuntu. I went to them and asked them why they use Ubuntu. They literally answered: “We have attended a Digital Bootcamp at the Innovations Lab months ago, and over there we heard about Linux and its advantages. We also received a Linux CD and since then I installed it in my laptop and I use Linux. I even installed it in my friend’s computer …”

Afterwards, I was reflecting about three main moments. The first moment when we started to pilot with the Lab; secondly, pioneering and bringing the culture of innovation in Kosovo`s development ecosystem; and lastly, the lessons learnt. I will briefly go through these three main moments:

  • Two years ago, when the Innovations Lab was launched and opened in Kosovo, the open-source technologies had been a topic of discussion in isolated small communities. And these communities didn`t have so many opportunities to leverage the maximum potential of open-source tech. Back in December 2010, I remember the first project we supported at the Lab was about “finding out the polling stations” during the local elections in Kosovo, by using open-source platforms and Open Street Maps. The project has been tremendously successful, and during the Election Day generated more traffic than the official website of Central Election Commission. Of course, all credits for implementing it go to a very enthusiastic open-source community in Kosovo – FLOSSK.
  • Now, after almost two years since the Lab opened its doors in Kosovo, we have continuously tried to pioneer and bring new culture of innovation in Kosovo`s development ecosystem. When I say “bringing new culture of innovation” I literally mean from very basic things such is a “google-style” and youth-friendly space to sophisticated projects such as “Birth Registration through RapidSMS platform” and many other ideas in between.
  • During these two years we have worked with thousands of young people from urban areas, as well as from very remote and isolated villages. We also managed to bring on board institutions to collaborate with us and youth-led projects. However, we have learnt many lessons and without elaborating them extensively (perhaps in another blog), I will only list them:
  1. Create and design the product WITH users;
  2. If you are going to fail, fail fast, learn from it and don`t be ashamed to share your failures;
  3. Don`t try to re-invent the wheel. Work with what`s already out there and adopt it for your needs and context;
  4. Be open – both in software and knowledge.

The two guys that I met in Dragas are just one example, which clearly shows us that open-source technology is acceptable to people even if they attend a single event like Digital Bootcamp.  There is a lot more work to be done both in terms of promoting and advocating for open-source technologies.

Innovations Lab Kosovo is committed to open source, and its commitment has been recognized by RedHat when on March of 2012, they awarded UNICEF Innovation Labs (in Kosovo, Uganda and Zimbabwe) on their Billion Dollar Revenue Milestone.

At the Lab we will continue to organize many other cutting-edge events, harnessing and promoting open-source technology, launching high-profile advocacy campaigns, supporting youth-led projects and contributing to the growth of the nascent open source community here in Kosovo.

 

Premtimi absurd

“Nëse më zgjidhni mua deputet në Parlamentin e Kosovës, unë po ju premtoj që Qendrën Protokollare në Gërmi do ta shndërroj në Spital për Mushkëri dhe Kancer”.

Ky ishte premtimi që e bëri njëri ndër kandidatët e PDK-së (P.S.) gjatë fushatës elektorale. Fillimisht ai tregoi që numri i sëmundjeve me kancer në mushkëri është në një nivel të lartë, pastaj pasoi me këtë premtim, i cili për mua nuk është asgjë tjetër veç se edhe një përpjekje për ta degraduar edhe më tepër Parkun e Gërmisë.
Fillimisht para se ta analizojmë premtimin që e bëri ky kandidat, duhet t’i rikujtoj atij se numri i të prekurve nga kanceri i mushkërive si dhe sëmundjeve të tjera aspiratore po vjen pikërisht nga shkatërrimi i pyjeve, parqeve si dhe nga betonizimi i Prishtinës. Prandaj Gërmia nuk ka nevojë për spital të mushkërive e aq më pak për atë Qendër Protokollare e cila ngjan me vilat e famshme të liderëve komunistë. Parku i Gërmisë ka nevojë për ripyllëzim, për përkujdesje dhe për revitalizimin e tij. Sepse është parku i vetëm në një kryeqytet i cili i ka tejkaluar të gjitha normat për nga shkalla e ndotjes së ajrit.

Parku i Gërmisë, i cilësuar si “mushkëritë e Prishtinës”, duke pasur parasysh efektin që e ka në thithjen e CO2 (dioksidit të karbonit), i cili në Prishtinë lirohet pa kurrfarë kontrolli, qoftë nga makinat e vjetëruara apo nga Termocentralet A dhe B, këto “mushkëri” pa kurrfarë dyshimi ka filluar t’i prekë sëmundja e kancerit. E nëse shtojmë këtu edhe ndërtimin e Spitalit të Mushkërive dhe Kancerit, premtim ky i bërë nga kandidati për deputet i PDK-së, atëherë Gërmia ka mundësi të shndërrohet në një pikë të nxehtë për të bërë biznes dhe për të korruptuar zyrtarët.

Pse e them këtë?

Sepse shumë biznesmenë do të vrapojnë të marrin leje dhe të ndërtojnë barnatore, restorante, qebaptore apo motele ku vizitorët nga qytetet e tjera të bëjnë një sy gjumë. Pastaj, frekuentimi i madh nga të sëmurët dhe vizitorët e tjerë, ndotja nga mbeturinat spitalore dhe zhurma e madhe e cila do të krijohej nga makinat që do të qarkullonin, ky projekt me plot kuptimin e fjalës do t’i jepte fund Parkut të Gërmisë.

Problemi tjetër është buxheti financiar, ku aparaturat që duhet të vendosen në këtë spital për shërimin e sëmundjeve të mushkërive dhe kancerit kapin shifra tepër të larta. Në vend të ndërtimit të këtij spitali në parkun më të madh dhe të vetëm të Prishtinës, ndoshta do të ishte më e udhës që premtimi të jetë më i matur dhe realist, si p.sh. në ngritje të nivelit dhe kapaciteteve të personelit mjekësor dhe menaxhues si dhe një mirëmbajtje më të mirë të ndërtesave, aparaturave dhe oborrit të QKUK-së. Dhe jo të shohim një oborr ku më shumë ka qen sesa pemë, lule dhe gjelbërim.

Por, ajo që më shqetëson edhe më shumë është fakti se ky kandidat i ri ende pa hyrë në Parlament fillon t’i shkelë ligjet e Parlamentit të Kosovës, respektivisht ligjin për peizazhet e mbrojtura, në të cilin radhitet Parku i Gërmisë dhe Ujëvara e Mirushës. Prandaj, ndërhyrja në këtë park është absolutisht e ndaluar.

Në vend që ky kandidat i ri të jetë me të vërtetë një shpresë për qytetarët e Prishtinës dhe në vend që të ngrisë zërin për një kryeqytet më të gjelbër, ai dëshiron që edhe atë park ta shkatërrojë dhe që në vend të qetësisë, gjelbërimit dhe kënaqësisë së të qenit në kontakt me natyrën që ta jep Parku i Gërmisë, ai dëshiron që qytetarëve të Prishtinës t’u ofrojë zhurmën dhe ndotjen e veturave, mbeturinat dhe ç’pyllëzimiin e Gërmisë.
Megjithatë, nuk e përjashtoj mundësinë që ai do të ketë patur vështirësi për t’i gjetur premtimet në “listën e premtimeve”, pasi që shefi i tij i ka marrë të gjitha të mundshmet duke ia lënë atij eshtrat pa mish. Dhe rrjedhimisht i bie që nga zilia për ta shijuar mishin, ai tenton t’i shijojë eshtrat, por, duke harruar që ato janë aq të forta saqë mund t’i thyejnë dhëmbët.

Kjo në njëfarë mënyre tregon edhe papjekurinë të cilën e hasim jo vetëm te kandidati në fjalë, por te një shumicë e atyre që do t’i shohim në Parlament në vitet në vijim.

The Challenges of Young Europeans

(My keynote in Rhodes Youth Forum, 2010)

Honored participants,

I fall within a minority percentage of young people of my country who have the opportunity to visit abroad, In Europe or further. Later you will learn why. I came from a small and newly established country.  It is a country not yet three years old. A country which emerged after much difficulty and sacrifice. Some of you might have heard of it already, others perhaps not. It is called the Republic of Kosova, situated in the central part of Western Balkans Peninsula. Incidentally, the country youngest in age is home to the youngest population in Europe: above 50% of the population of Kosova are younger than 25, while youngsters belonging to the age group ranging from 15 to 25 amount to 21% of population. This is why Kosova is known as the country of the Young Europeans. They are the very soul and the most vibrant part of the Kosovar society. Those are the people who try to give a boost to New Kosova to put its first steps. “There is no path, it will emerge from walking” says a proverb and Kosova has started to put its first steps in this emerging path. These are steps headed towards braking Balkan stereotypes, leaving behind bitter history which the Balkans region underwent during the last decade of the previous century, set forth towards a future in which the young will have the main say.

While tourists wander about the main European centers sightseeing the cityscapes of these metropolitan cities, famous museums – like the one in Louvre, Paris, high statues – such as the Statue of Liberty in New York, old cathedrals – lie the ones in Vienna or Milan, large squares such as the San Marco of Venice, in the capital city I come from you will not find sights similar to the ones I just mentioned. Not because there aren’t any, but because they are much more modest in their dimensions and fame. What you will find, however, in my country, is the youth spirit and soul. It’s these very two components which give meaning to the notion of Optimism. Each time the word optimism is mentioned, it reminds me of the famous saying of Winston Churchill: “the pessimist sees difficulty in every possibility, whereas the optimist sees possibility in every difficulty”.

 kosovo

The Challenge of Transition

As any other country under transition, the difficulties and the problems emerging in many domains touch on the life of the young. Therefore challenges which the Kosovar youth is facing are manifold, starting from schooling, employment, health, family ties. These are the main components of transition for the young. The period prior to and during the war in Kosova made the young be traditionally and emotionally attached to their families. The young find it difficulties to separate from their parents, the main reason being poor financial incomes which they manage to generate in their life outside the family. They are, so to say, financially dependent on their families.
The employment possibilities are limited due to slow development of the private business. Employment in the public sector is also not easy due to limited possibilities for employment and lack of strict and transparent employment policies. Those few young individuals who manage to get employed in administration have little say in decision-making. Many young express freely that in administration and in public sectors there is a need for a new approach, new energy and dynamics to boost up the reforms which the sector has started to apply. Do to these limitations of the labor market, the unemployment among the young has been increasing, especially with the girls. Currently in Kosova there are about 530 unemployed registered, aspiring for the same job.

The Challenge of Higher Education

Knowledge is an indicator of general social emancipation in a country. This is why the education of the young is a priority issue requiring sensitization of the entire society and full commitment of all institutions and governmental structures to fulfill the responsibility they have to guarantee the youngsters their right to education.

University of Prishtina is the main higher education institution in Kosova, established in 1970.  Courses are run in 17 faculties, training specialists in 57 different subjects. Post-graduate studies are offered in 14 faculties for about 30 different subjects. Recently a University running in Serbian language was established in northern part of Mitrovica, alongside with 10 private universities in Prishtina. According to the UNDP Human Development Report the number of students in higher education has shown a lot of change throughout the years. In academic year 2003-2004, the number of students enrolled was 25.200, approximately 1440 students in 100 thousand inhabitants. The number of applicants for a vacancy in UP is on average three times larger than the number of students admitted in this university, which shows that 2/3 (two thirds) of the young wishing to pursue higher education courses in UP are deprived of the opportunity. This is all due to limited capacities of the higher education institutions. Another problem which deprives the young from higher education are the limited financial opportunities of the families, mostly of those living outside the capital Prishtina, where the monthly incomes for most Kosovar families do not exceed 150-200 Euro per month. This is an extremely low amount to meet expenditures of a student living and studying in Prishtina.

The Challenge of Free Movement

If you recall, I mentioned above that I belong in this small portion of Kosovar youngsters who manage to visit European countries or other countries further away. And I will tell you why. I am fortunate to receive official invitations from time to time to participate in different conferences, trainings or seminars, which enables me to obtain visas with speeded up procedures. Not all of the youngsters have this opportunity. A large majority of them are deprived of visas and thus they are the freedom of movement. Many youngsters struggle for weeks in a row to collect the proper documents, often undergoing many bureaucratic procedures, standing for hours in queues outside embassies to obtain a visa and paying different fees needed for a visa application. While their European peers move freely, being thus in continuous contact with the latest trends and developments in education, training and employment and obtaining the best experience which make them better prepared and skilled for the labor market; a labor market which is becoming more aggressive by the day. This is why I believe that the Kosovar youth is isolated in an ‘island’ in the Balkans, suffering though not out of their own fault, but because of some bureaucracies and carelessness of the political elite which could make a decision to fix this situation, a situation which is limiting the scopes and opportunities of the Kosovar youngsters.

An old African word of wisdom says: “He who puts on the shoes knows exactly where they hurt him”. This shows why the young have to be included in treating issues which pertain to them, as they know their own problems better than anyone else. They need more support from others then instructions from others. Thus i call on all youngsters not to give up for even a single moment. Let them continue with their dreams to the very end and united raise their voice for every problem they face. As Satoro would say: “Individually, we are each but one drop. Together, we make an ocean”.

rhodes youth forum

Gjenocidi Natyror

“Ja ku është-qyteti i Taiji-it. Një qytet i vogël, por me një sekret vërtet të madh“. Me këtë fjali e fillon filmin dokumentarë “The Cove“, Richard O`Barry, derisa po voziste makinën japoneze “Toyota“ nëpër rrugët e Taiji-t. I cilësuar si njëri ndër aktivistët më të mëdhenjë botërorë për mbrojtjen e të drejtave të gjitarëve ujorë (delfinëve dhe balenave). O`Barry ka qenë trajneri i pesë delfinëve të cilët pastaj u përdorën në TV show-un “Flipper“. Pas një ekperience traumatike në filmin “Flipper“, ku delfini i tij favoritë vdiq, ai e përkushtoj gjithë punën e tij në mbrojtjen dhe të drejtat e mamaleve detarë.“Flipper qeshte nga jashtë, ndërsa qante nga mbrenda dhe ishte më i zgjuar sa që ne menduam“ – kështu mendonte për delfinin e tij O`Barry.

Taiji, një qytet i vogël me rreth 3.500 banorë,  i cilësuar si “Qyteti i Balenave“, që shtrihet në veri-lindje të Japonisë, në brigjet e Oqeanit Pacifik. Për ata që nuk e njohin sekretin e këtij qyteti, do të mendonin që ky qytet dhe banorët e saj jetojnë në harmoni dhe dashuri të përhershme me delfinët dhe balenat. Në çdo kënd të qytetit mund të shohësh skulptura të delfinëve, rekuizita të ndryshme (gota, ballona, maica). Madje në këtë qytet ekziston edhe Muzeu Kombëtarë i Delfinëve. Po çfare fshihet mbas gjithë kësaj?!

Një “gjenocid natyror“ ku çdo vjet, në një lagunë të vogël e të fshehur, vriten në mënyrën më brutale dhe me metoda primitive rreth 23.000 balena dhe delfinë. E gjithë kjo masakër ndodhë në një Park Nacional siç është Taiji. Për xhirimin e këtij filmi, O`Barry, së bashku me Louie Psihoyos, fotografin veteran të National Geographic, fitues i shumë çmimeve ndërkombëtare,  krijuan “dream team-in“ – duke përfshirë ish-inxhinjerin e Forcave Ajrore Kanadeze, kampionët botërorë të zhytjes së lirë, ekspertë të teknologjisë së lartë. Duke i kombinuar imazhet nga kamerat termale, high definition dhe ato me xhirime të natës; duke ia shtuar këtyre kamerat dhe mikrofonët (hidrofonet) nën-ujorë dhe një kamerë ajrore, botës do t`i tregohen imazhet rrënqethëse; deri ku arrinë egoja e njeriut për të mbytur mizorisht qënje të pafajshme, të paarmatosura – delfinë dhe balena.

Gjatë xhirimeve ata përballen me shumë vështirësi, duke sakrifikuar edhe jetën e tyre, pasi që hyrja në limanin që mbarte në vehte gjakun e qindra-mijëra delfinëve ishte e ndaluar. Gjatë investigimit ata zbuluan edhe dy probleme sensacionale. Problemi i parë kishte të bënte në përdorimin e gjërë që i bënin mishit të balenave dhe delfinëve në Taiji. Mirëpo, në vitin 2000, shkencëtari Tetsuya Endo, profesor në Universitetin e Shkencave Shëndetësore në Hokkaido, kishte gjetur koncentrim të lartë të mërkurrit në mishin e balenave dhe delfinëve të shitur rreth e qark Japonisë. Ndërkohë, në Taiji përdorimi i mishit të balenave dhe delfinëve ishte futur edhe në programet e shkollave fillore dhe të mesme, që do të thot gjatë drekave nxënësve t`ju serviret falas mishi i ketyre gjitarëve detarë. Por, mishi i delfinëve dhe balenave, i shitur në Taiji, rrezultoi të ishte 160 herë më i ndotur me mërkurrë se sa norma e lejuar dhe duke kryer një hulumtim në 8 burra dhe gra ne Taiji, në flokët e tyre është gjendur prania e mërkurrit 40 herë më tepër se shkalla normale e lejuar. Kështu mundësia për tu helmuar nga mërkurri ishte shumë e madhe, me ç`rast do të paraqiteshin sëmundje të ndryshme si: sindromi i Hunter-Rusell, sëmundja e Minamatas, si dhe një varg sëmundjesh tjera neorologjike. Problemi i dytë ishte dyshimi  në blerjen e votës nga ana e Japonezëve në Komisionin Ndërkombëtarë për Gjuetinë e Balenave, për të futur në agjendë gjuetinë e balenave.E derisa Konferenca po zhvillohej,  Ric O`Barry futet mbrenda me një ekran në gjoks duke ju treguar skenat makabre nga laguna e përgjakur në Taiji. Deri sa Republika Domenikane kishte tërhequr votën e saj për futjen e agjendës për gjuetinë e balenave, Japonia vazhdonte të rekrutonte kombet si: Ekuadori, Laosi, Kamboxhia, Guinea-Bisau, Eritrea, Kiribati dhe Republika e Ishujve Marshall në agjendën për gjuetinë e balenave.

Pas shfaqjes se filmit nëpër botë, programi për dhënjen falas të drekave me mish delfini dhe balene nëpër shkolla u ndalua, ndërsa Hideki Moronuki – Zëvëndës i Agjenciont për Peshkim të Japonisë u pushua nga puna, së bashku me disa nëpunës të tjerë.

“Nëse delfini është në telashe kudo në botë, telefoni im do të bjerë“ – thoshte O`Barry gjatë filmit. E deri sa shumë prej neve nuk mund të japim qoftë edhe një njdjenjë të mirë shpirtërore për natyrën, z.O`Barry po jep mjaftë për të gjithë ne.

“Taiji-t kosovare“

Është më se e kuptueshme që këtu në Kosovë nuk mund të ndodhë një “Taiji“ pasi ne nuk kemi as Oqean, e as delfinë e balena. Por, është shumë e logjikshme të thuhet që këtu në Kosovë janë duke ndodhur disa “Taiji në miniaturë“. Mundë t`ju duket e çuditshme dhe e pakuptueshme, por në vazhdim do të mundohem ta sqaroj duke marrë disa paralelizma ndërmjet Taijit të vërtetë dhe atyre kosovare.

Derisa në Parkun Nacional të Taiji delfinët vriteshin në mënyrën më brutale, këtu në Kosovë drunjët priten në mënyrën më brutale. Hiç më larg se në Parkun e Gërmisë, para disa vitesh u dha urdhër që të ndërtohej një Qendër Protokollare, me ç`rast u prenë rreth 700 drunjë. Në afërsi të kësaj Qendre ekzistonin gërmadhat e një godine ku mbi ato gërmadha mund të ndërtohej Qendra Protokollare dhe të kështu të shmangej prerja e drunjëve dhe betonizimi i parkut. Për ditë e më tepër ky park po fillon të rrudhet dhe biodiversiteti po fillon të zvogëlohet. Arsyet janë të thjeshta. Prishtina e stërngarkuar me banorë, ka vetëm këtë park të cilësuar si “mushkeritë e Prishtinës“, por që nuk mund t`i përmbush kënaqësitë e të gjithë qytetarëve që ditëve të weekend-it e kanë të vetmën oazë gjelbërimi. Përfundimisht “mushkëritë e Prishtinës“ kanë filluar të preken nga kanceri dhe shpresoj që para se të futen në metastazë duhet të jenë qytetarët ata që ta shpëtojnë.

Ne Parkun Nacional të Kosovës, që përfshinë Malet e Sharrit të cilat shtrihen në katër komuna (Prizren, Therandë, Kaçanikë, Shtërpcë) gjithashtu fenomeni i prerjes së drunjëve apo ndertimi i vilave luksoze po shtohet. Parku Nacional “Malet e Sharrit“ njihet për vlerat e saj botanike, ekologjike, me një biodiversitet të pasur si të florës ashtu edhe të faunës. Me 86 lloje fluoristike të deklaruara me rëndësi ndërkombëtare, prej të cilave 26 janë përfshirë në “listën e kuqe“ si lloje të rrezikuara për kafshët dhe bimët, ky park paraqet një pasuri kombëtare, por që gjendet nën mëshirën e disa rojtarëve. Faktori njeri është ai që po i kontribon më së shumti në perhapjen e këtij fenomeni. E derisa rëndësia e drunjëve dhe parqeve është thelbësore për jetën e njeriut, duke na ndihmuar që ta ruajë tokën nga erozioni dhe ta pastrojë ajrin nga CO2 dhe ndotësit e tjerë, ia vlen që secili nga ne të sakrifikojë pak nga vetja jonë për ruajtjen e tyre.

Derisa popullata e Taiji-t ishte e ndotur me mërkurrë nga përdorimi i mishit të delfinëve dhe balenave, popullata e Kosovës jeton në një mjedis ku ajri i ndotur i tejkalon të gjitha normat e lejuara madje edhe me dhjetëra herë. Me hapësirat e gjelbërta të cilat çdo ditë e më tepër po rrudhen, me betonizimet e qyteteve që çdo ditë e më tepër po shtohen së bashku me numrin e madh të automjeteve të vjetra dhe mospajisjen e tyre me katalizatorë, termocentralet A dhe B, fabrikën e metalit – Ferronikeli, fabrikat e metalurgjise ne Mitrovice. Duke mos I harruar edhe deponitë e mbeturinave që nuk i përmbushin standardet evropiane, mungesa e strategjisë për monitorimin e rrezeve jonizuese dhe atyre radioactive në natyrë, përdorimin e gjërë te pesticideve të cilat me shumicë futen në mënyrë ilegale në Kosovë, me plot të drejtë mund të themi se Kosova po shkon drejt një kolapsi ekologjik. Si pasojë e kësaj po vjen deri te shtimi i numrit tek të rinjët që vuajnë nga sëmundjet respiratore, dëmtim të sistemit imunitarë, ç`rregullime të të pamurit apo shtimi i rasteve me kancer, që mendohet të jetë më i larti në Evropë. Përderisa të gjithë ne i nënshtrohemi këtij mjedisi të ndotur, dashtë e pa dashtë secili nga ne do ti vuajë pasojat e kësaj ndotjeje.

Nëqoftëse ne jemi duke e shijuar në njëfarë mënyre zhvillimin e shtetit tonë me disa struktura madhështore të betonit, çelikut e plastikës, po harrojmë që po këto struktura madhështore do t`ju lëjmë si trashegëmi fëmijëve e nipërve tanë. E nuk besoj që atyre do t`ju pëlqej një vend pa gjelbërim, pa ujë dhe ajër të pastër. Dhe krejt në fund do të citoj një thënie të vjetër që përdoret në Tenesi: “Kur gjendesh në një pus, mos mih“; kjo është situata në të cilën ndodhet populli i Kosovës ndaj ambientit, në vend që të dalë nga pusi, po gropon më thellë, duke harruar që nga pusi dilet duke u ngjitur lart dhe jo duke gropuar dhe e varrosur vehten me dorën e vet.

Letër e hapur ndaj Ministrit të Ambientit dhe Planifikimit Hapësinorë në Kosovë – z. Yagcillar

Nuk do t`ia filloj kësaj “përralle“ me ato fjalitë e njohura të cilat jemi mësuar ti dëgjojmë në fillim të përrallave siç: “na ishte njëherë..“ apo “dikur e në një kohë …“ . Jo, nuk do t`ia filloj kështu sepse kjo “përrallë“ është duke ndodhur tani. Në fakt këtu, në Kosovë, janë duke ndodhur shumë “përralla“, shumica prej tyre janë përfolur dhe vazhdojnë të përfliten nga populli, së bashku me personazhet e tyre. Por, shumë rrallë kam dëgjuar të përflitet si nga populli, ashtu edhe nga mediat personazhi i kësaj “përralle“, te cilin unë do të mundohem që me anë të kësaj “përralle“ ta nxjerr nga gjumi që e ka kapluar dhe nga strofulla që është futur. Bëhet fjalë për Ministrin e përgjumur të Mjedisit dhe Planifikimit Hapësinorë, z.Yagcilar.

Zoti Ministër, shpresoj që ju tashmë e dini apo ndonjëri prej këshilltarëve Tuaj t`ju ketë treguar që Kosova sot është e prekur nga problemet mjedisore në të gjitha aspektet. Nuk kemi as edhe një qytet të vetëm në të cilin mund ta vëjmë gishtin dhe të themi se është qytet i pastër-ekologjikisht. Të gjitha vuajnë nga një grup “sëmundjesh“ të njëjta. Të gjitha janë të prekura nga ndotja e ajrit, ujit dhe tokës si komponentët më të rëndësishëm për jetën e njeriut. E mos të flasim për ndërtimet pa leje, mungesën e hapësirave të  gjelbra, duke përjashtuar ndonjë park modest i cili u rregullua gjatë fushatave zgjedhore. Ministria juaj ka aq shumë punë, saqë ju nuk duhet të flini as edhe një minutë të vetëm.

E kuptoj shumë mirë që në agjendën e Qeverisë së Kosovës, ku  edhe ju bëni pjesë, ekzistojnë prioritete më të mëdha siç janë njohjet nga shtetet e  tjera antare të OKB-së, shitja e gjigantëve ekonomikë (Aeroporti Ndërkombëtar i Prishtinës, PTK, KEK), ndërtimi i Rrugës së Kombit (autostrada Morinë-Merdar), ndërtimi i termocentralit Kosova e Re. Por, se kuptoj dot pse deri sa po i shkruaj këto megaprojekte në kokën time po më sillen miliona e miliarda euro. Pse ministria juaj nuk ka ngritur asnjë komision për inspektimin se sa është ndikimi i këtyre dy projekteve në ambient, autostrada Morinë-Merdar dhe termocentrali Kosova e Re. Është mirë pak të ndalemi  në këtë projektin e dytë, ndërtimin e termocentralit Kosova e Re.

Në raportin nga projekti “Forum 2015“, mund ta kuptojmë shumë qartë ndikimin negativ që do të ketë për  mjedisin ndërtimi i termocentralit Kosova e Re. “Gjatë analizës që i është bërë këtij megaprojekti, janë gjetur së paku 13 arsye që dëshmojnë se ky projekt nuk është i qëlluar dhe nuk ofron zgjidhje të sigurtë dhe të qëndrueshme për zhvillimin e energjetikës në Kosovë. Përkundrazi, në këtë analizë argumentohet se projekti Kosova e Re do ta ashpërsonte edhe më tej situatën edhe ashtu të rëndë mjedisore, me të gjitha pasojat që do ti ketë për shëndetin e popullatës.“- kështu thuhet në hyrje të raportit. Nuk dua të ndalem më shumë për projektin Kosova e Re, pasi që ky projekt e meriton nje artikull më vete, por ju kisha preferuar që ta lexoni me vëmendje këtë raport, e që koinçidentalisht titullohet “Një përrallë moderne-Kosova C“.

Në një raport të cilin e ka publikuar Ministria të cilën ju e drejtoni thuhet se në Kosovë në vit priten 185.890 metra kub dru teknike dhe për djegie. Për prerjet ilegale nuk ka shënime të sakta, por sipas disa vlerësimeve është më e lartë se sa prerja legale. Bazuar në Raportin e Agjencisë Pyjore për vitin 2003 (nuk kam mundur të gjej dot raport për vitet e fundit) vetëm nga prerjet ilegale janë evidentuar 10.471 metra kub dru, shprehur në vlerë financiare 1.713.132 euro, për çka janë ngritur 5.421 kallëzime në gjykatat kompetente nga të cilat janë zgjidhur vetëm 56 raste. Absurde dhe dështim total! Këto prerje ilegale të drunjve vazhdojnë edhe sot me të njëjtin ritëm, madje edhe në zonat e mbrojtura me ligj, që është hartuar nga MMPH. Prandaj, zoti ministër Ju bëj thirrje te dilni dhe ti bëni ca xhiro rreth e rrotull Kosovës për ti parë këto “masakra natyrore“.  Por, mjafton të shkoni deri në Parkun e Gërmisë, jo tek restaurantet për drekë, por ti futeni malit më thellë dhe të shihni se në çfarë gjendje ka ardhur. Ju rikujtoj që Parku i Gërmisë është i mbrojtur me ligj, pasi që renditet në peisazhet e mbrojtura së bashku me Parkun e Mirushës dhe ju keni plotesisht të drejtë të ndaloni çdo ndërtim që po ndodhë atje apo në afërsi të parkut dhe çdo prerje të drunjve. E mos të flasim për faunën e cila çdo ditë e më tepër ka filluar të largohet nga Parku i Gërmise, shkaku i frekuentimit të madh të automjeteve të ndryshme .

Me siguri e keni vërejtur që në secilin cep të Kosovës mund të dallosh plastmastë (qese të plastikës) të ngjyrave dhe formave të ndryshme. I sheh gjithandej në qytete, nëpër toka bujqësore, duke fluturuar në ajër dhe duke na bërë me dije që ato janë të lira të hidhen kudo. Mënyra më e shpeshtë që përdoret për ti shkatërruar këto qese të plastikes është djegija e tyre, e cila edhe ndodhë fatkeqësisht në çdo vend tonin. Por, gazi i cili emetohet gjatë djegjes së këtyre materialeve është kancerogjen dhe ndikon drejtpërdrejt në shëndetin e popullatës. Prandaj, ministria e juaj duhet urgjentisht të aprovojë një ligj që e ndalon përdorimin e qeseve të plastikës ose ato të blihen me para. Kështu, përdorimi i tyre do të zëvendësohej me qese nga letra të cilat janë të reciklueshme ose kompostohen në mënyrë organike. Apo të merren nga shtëpia strajca të ndryshme nga pëlhura apo ndonjë material tjetër që është më afatgjatë, më i qëndrueshëm në bartjen e produkteve të ndryshme ushqimore si dhe nuk shkakton ndotje në ambient.

Po ajrin të cilin ne e thithim përditë a është i pastër? Absolutisht jo. Emetimi i gazërave të dëmshme nga Termocentralët A dhe B, rritja e numrit të automjeteve në mënyrë enorme të cilat nuk janë të kontrolluara, zëvendësimi i hapësirave të gjelbra me ndërtime pa leje prerja pa kontroll e pyjeve, moskontrollimi i derivateve si benzina e nafta, mospajisja me filtra modernë të fabrikës së metalit-Ferronikeli. Të gjitha këto kanë ndikuar që sot Kosova të jetë ndër vendet e para në Evropë për nga cilësia e dobët e ajrit. Përsëri një pjesë të madhe të fajit e keni ju, sepse ju duhet te bëni presion për vendosjen e filtrave për parandalimin e gazrave ndotës si tek rasti i Ferronikelit ashtu edhe te Termocentralët A dhe B. Ju duhet të dilni publikisht dhe të bëni thirrje që të ndërpriten  ndërtimet e pa leje. Ju duhet të dilni publikisht dhe të bëni thirrje që të mos priten pyjet, sepse ato janë pasuri kombëtare. Ju duhet të dilni publikisht dhe ti ftoni qytetarët për mbjellje të bimëve, apo pastrimin përreth liqeneve. Prandaj, zoti minister, ju duhet të jeni tërë kohën duke promovuar mbrojtjen e mjedisit, ashtu edhe siç thotë  neni 5, i Ligjit për mbrojtjen e mjedisit.

Po çfarë të themi për pasurinë dhe fenominin më atraktivë që e ka Kosova, Bifurkacionin e Nerodimes. Kjo pasuri kombëtare është futur nën mbrojtje me ligj pasi paraqet, së pari një rezervë natyrore dhe së dyti është shembulli i vetëm në Evropë  dhe i dyti në botë së bashku me lumin Orinoko në Amerikën Jugore. Lumi i Nerodimes buron në Bjeshkët e Jezercit dhe formohet prej dy degëve kryesorë të cilat bashkohen në fshatin Nerodime dhe vazhdon rrugëtimin deri te penda, ku ndodh bifurkimi i parë.  Bifurkacioni i Lumit Nerodime ndahet pakthyeshëm në dy degë, të cilat kanë derdhje  në dy dete të ndryshme. Dega veriore (dega e majtë) derdhët në lumin Sitnicë dhe vazhdon rrugëtimin në lumin Ibër, Moravë dhe përmes Danubit derdhet në Detin e Zi, ndërsa dega jugore (dega e djathtë ) së pari bashkohet me njërën degë të lumit  Nerodime e cila ndahet tek penda e betonit (një distancë 1300 m) dhe së bashku vazhdojnë rrugëtimin në lumin Lepenc dhe përmes Vardarit derdhet në Detin Egje. Ky fenomen natyror i vetem ne Evropë do të ishte mjaft atraktiv dhe tërheqës për studiues dhe vizitorë dhe do të kishte një rëndësi tepër  të madhe edukative, shkencore dhe turistike sikur të funksiononte. Por, a duhet të presim nga dikush tjetër apo nga Zoti qe t`ia rikthejë funksionin kësaj bukurie natyrore ? Jo, Zoti njëherë na e dhuroi dhe ne nuk arritëm që ta ruajmë, madje as tani nuk po mundohemi që ta rikthejmë në gjendjen e mëparshme. E të humbasësh një pasuri kaq të madhe natyrore është me të vërtetë mëkat !

Edhe pse janë shumë e shumë problem të tjera të cilat nuk i përmenda siç janë: mbeturinat e ndryshme dhe deponitë e mbeturinave, përdorimi i pakontrollueshëm i pesticideve, ndotja dhe cilësia e ujit, etj. Por, nuk dua që të stërzgjatem më tepër me këtë “përrallë“ pasi që do të kishte kundër-efekt, nga zgjimi prej gjumit – ne futjen në gjumë. Megjithatë, derisa superfuqitë e botës (SHBA, Kina, Japonia, Brazili, BE etj) në agjendën e tyre si prioritet, së bashku me Krizën Financiare kanë futur edhe Ndryshimet Klimatike bashkë me Mbrojtjen e Mjedisit, atëherë pse nuk duhet edhe ne të jemi pjesë e kësaj agjende. Ndoshta, ky do të jetë rasti ku Kosova të tregojë maturinë e saj prej një shteti që sapo ka filluar të lindë.

Duke shpresuar që ky artikull të mos merret si një kritikë personale apo partiake, por si një kritikë që në qendër të vëmendjes ka promovimin e mbrojtjes se mjedisit dhe një ambienti të pastër po e përfundoj me një thënie të njohur të Faik  Konicës: “Ky popull nuk mësohet, nuk kulturohet, nëpërmjet lavdit, por nëpërmjet kritikës“.